डॉ. भाऊ दाजी लाड संग्रहालय

१८५७ साली स्थापन करण्यात आलेलं डॉ. भाऊ दाजी लाड संग्रहालय हे मुंबईतील हे सर्वात पहिलं संग्रहालय. हे व्हिक्टोरिया आणि अल्बर्ट संग्रहालय म्हणून पूर्वी ओळखलं जात असे. ह्या संग्रहालयाची इमारत शहरातील अतिशय महत्वपूर्ण ऐतिहासिक वास्तूंपैकी एक. ही पहिली औपचारिक इमारत जी संग्रहालयाची स्थापना करण्याच्या हेतूने बांधण्यात आली. मुंबई तेव्हा भारतातील अतिशय श्रीमंत व्यापारी शहर तसंच भारताच्या पूर्वेचे प्रवेशद्वार मानले जाई; भारतातील हे पहिले शहर ज्याला जगासमोर समृद्ध भारतीय संस्कृती व परंपरा प्रदर्शित करण्याचा मान मिळाला.

जवळ जवळ एका शतकानंतर, १ नोव्हेंबर १९७५ साली, संग्रहालयाचं नव्यानं डॉ. भाऊ दाजी लाड संग्रहालय म्हणून नामकरण करण्यात आलं; हे नवं नाव एका अशा व्यक्तीच्या सन्मानार्थ देण्यात आलं ज्याच्या दूरदृष्टी व निष्ठेमुळे संग्रहालयाची प्रतिष्ठापना करण्यात आली. डॉ. भाऊ दाजी लाड हे मुंबई शहराचे पहिले भारतीय शेरीफ (महापौर), आपल्या परोपकारी वृत्तीसाठी ओळखले जाणारे इतिहासकार, वैद्य, शल्यविशारद आणि संग्रहालय समितीचे पहिले सचिव.

१९९७ साल उजाडेपर्यंत मात्र संग्रहालयाची आत्यंतिक दुरावस्था झाली होती. एकोणिसाव्या शतकातील ह्या विलक्षण इमारतीच्या उपेक्षित अवस्थेमुळे इन्टॅकने ही इमारत व त्यांतील वस्तूंचे संवर्धन आणि पुनरुत्थान करण्याच्या दिशेने प्रयत्न सुरु केले. फेब्रुवारी २००३ मध्ये बृहन्मुंबई महानगरपालिका, जमनालाल बजाज प्रतिष्ठान आणि इन्टॅक (इंडियन नॅशनल ट्रस्ट फॉर आर्ट अँड हेरिटेज) यांच्यात एक करार करण्यात आला आणि संग्रहालयाच्या पुनरुज्जीवन व व्यवस्थापनाकरीता डॉ. भाऊ दाजी लाड संग्रहालय न्यासाची स्थापना करण्यात आली. इन्टॅकच्या मुंबई चॅप्टरच्या तेव्हाच्या संयोजक तस्नीम मेहता यांच्या नेतृत्वाखाली पाच वर्षं चालेल्या संग्रहालयाच्या पुनरुत्थान प्रकल्पाला, २००५ साली युनेस्को गुणवत्तेसाठी देत असलेल्या एशिया पॅसिफिक पुरस्काराने गौरवण्यात आलं आणि ४ जानेवारी २००८ रोजी संग्रहालय जनतेसाठी पुन्हा खुलं करण्यात आलं. ह्या संग्रहालयाचे उद्घाटन महाराष्ट्राचे माननीय मुख्यमंत्री श्री उद्धवजी ठाकरे ह्यांच्या हस्ते झाले, ह्या वेळी शहरातील अनेक मंत्री व नागरिकही उपस्थित होते.

२०२२ साली, संग्रहालयाच्या इमारतीच्या १५० व्या वर्धापन दिनानिमित्ता हार्पर कॉलिन्सच्या नवीन डिझाइन इंप्रिंट असलेल्या हार्पर डिझाईनद्वारे सह-प्रकाशित ‘मुंबई: कलावस्तूंच्या माध्यमातून शहराचा मागोवा, डॉ. भाऊ दाजी लाड संग्रहालयातील १०१ कथासूत्रं’ ह्या पुस्तकाचं प्रकाशन आयोजित करण्यात आलं. हे पुस्तक संग्रहालयाच्या व्यवस्थापकीय विश्वस्त आणि संचालक, तस्नीम मेहता यांनी संपादित केलं आणि त्याला अनेक पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आलं. ह्या पुस्तकास तज्ज्ञ तसंच सामान्य वाचकांचा उत्तम प्रतिसाद लाभला.

ऑगस्ट २०२२ मध्ये, संग्रहालयाची इमारत प्रलंबित दुरुस्तीसाठी जनतेसाठी बंद करण्यात आली, कोविड-१९च्या प्रादुर्भावाच्या काळात हे काम हाती घेणं शक्य नव्हतं. बृहन्मुंबई महानगरपालिकेने आपल्या वारसा समितीच्या दोन वर्षं चाललेल्या व्यापक नूतनीकरण आणि दुरुस्तीनंतर, महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री श्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या उपस्थितीत जानेवारी २०२५ मध्ये संग्रहालयाची इमारत पुन्हा जनतेसाठी खुली केली.